सर्वेक्षण

 

B.A.III Paper XVI

 

B.A.III Paper XVI

सर्वेक्षण.   :- भूतकाळातील ऐतिहासिक घटनांची माहिती मिळवण्यासाठी साधनांची संकलन करावी लागते या संकलनात प्रक्रियेत संशोधकाने शास्त्रीय पद्धतीचा अवलंब करून संदर्भ साधनांचा बारकाईने अभ्यास करून जास्तीत जास्त सत्यशोधन करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. यासाठी पुराव्याची आवश्यकता असते पुरावा संदर्भ साधनातून प्राप्त होतो अशा संदर्भ साधनांचा ठिकाणांना संशोधक फिरून भेटी देतो आणि आधुनिक संदर्भ साधने गोळा करतो या सर्व प्रक्रियेत सर्वेक्षण, मुलाखत, प्रश्नावली, पुरातत्वीय साधने, वृत्तपत्रे, इंटरनेट, रेडिओ, दूरदर्शन, लघुचित्रपट यातून आपण माहिती मिळवू शकतो.

सर्वेक्षण.  :- सर्वेक्षण म्हणजे ऐतिहासिक समस्येचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केलेले निरीक्षण होय. समकालीन इतिहासाची साधने या दृष्टीने सर्वेक्षणाला महत्त्व आहे. म्हणून शास्त्राच्या संशोधनासाठी ही पद्धती उपयोगी आहे. इतिहासाच्या प्रत्येक कालखंडाच्या अभ्यासासाठी सर्वेक्षण पद्धतीचा वापर केला जातो व्यापार व वाणिज्य क्षेत्रातील ही पद्धत वापरली जाते. प्राचीन भारतातील शिल्प शिलालेख स्थापत्य याविषयी संशोधन प्रकल्पासाठी संशोधन सर्वेक्षण पद्धती वापरली जाते. जनसामान्यांची मते समजून घेण्यासाठी सर्वेक्षण ही सर्वात चांगली पद्धती आहे. योग्य त्या परीक्षणानंतर त्याचा स्वीकार व्हावा. प्रादेशिक इतिहास लेखनाला साठी सर्वेक्षणाचा अधिक उपयोग होतो संशोधकाला प्रश्नावलीच्या माध्यमातून हवी असणारी माहिती सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून  मिळवता येते. पण यासाठी संशोधकाची संशोधक आकडे परिपूर्ण प्रश्नावली, निरीक्षण, सूक्ष्म दृष्टी व आकलन शक्ती चांगली असावी लागते.

सर्वेक्षणातील उणीवा व मर्यादा.  :-

१). सर्वेक्षण हे विविध स्तरावर केले जाते त्यामध्ये सरकारी व्यावसायिक व वैयक्तिक पातळीवरही केले जाते वरीलपैकी कोणत्या सर्वेक्षणावर अवलंबून राहावयाचे हे प्रथम इतिहासकराला  ठरवावे लागते.

२). वैयक्तिक व सामुदायिक स्वरूपाच्या सर्वेक्षणातून माहिती जमा केलेली असते. सर्वेक्षण फार जुने असेल तर ते किती उपयोगी पडेल याचा अंदाज घ्यावा लागतो. सामुदायिक रीत्या व्यक्त केलेली मते व वैयक्तिक पातळीवर उपयोगी पडतील असे नाही.

३). सर्वेक्षण करताना दर वेळेला समाजातील विविध स्तरातील वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या मुलाखती घेऊन त्यावरून आपले मत बनवता येईल इतिहासकराणे इतिहास लेखनात सर्वेक्षणाचा वापर जपून करावा.

 

सर्वेक्षण करताना घ्यावयाची दक्षता /खबरदारी.

१) इतिहास संशोधक आणि दुसऱ्याच्या सर्वेक्षणावर आपली मते न बनवता स्वतः सर्वेक्षण करावे.

२).  संशोधकांनी सर्वेक्षणासाठी केलेली प्रश्नावली अधिकाधिक परिपूर्ण बनवावी.

३). एकदा बनवलेल्या प्रश्नावली तील पुन्हा नवे प्रश्न वाढू नयेत असे प्रश्न वाढवणे शास्त्रशुद्ध नसते.

४) योग्य व अचूक माहिती मिळवण्यासाठी प्रश्न स्पष्ट शब्दात विचारावेत.

५). सर्वेक्षणातून मिळणारी अपेक्षित माहिती स्पष्ट शब्दात मांडावी.

६).  सर्वेक्षणात संदिग्ध माहिती नसावी.

७).  सर्वेक्षणाचे मुद्दे अत्यंत सोपे, साधे व सुटसुटीत असावेत.

८). सामाजिक आर्थिक राजकीय व लोकसंख्या यांचे सर्वेक्षण अत्यंत काळजीपूर्वक करावे.

    योग्य पद्धतीने सर्वेक्षण केल्यास ते महत्त्वाचे संदर्भ साधन ठरू शकते.   

 

मुद्रितशोधन. प्रमाणलेखन नियम-र्‍हस्व,दीर्घ

 बी. ए. भाग :३

अभ्यासक्रमपञिका १५

सञ :६

विभाग ३

मुद्रितशोधन. प्रमाणलेखन नियम-र्‍हस्व,दीर्घ

विषय प्राध्यापक प्रा बी के पाटील.

नियम ५:  मराठीतील तत्सम इकारान्त आणि उकारान्त शब्द दीर्घान्त लिहावे

उदा. कवी,मती,गुरु

     इतर शब्दांच्या अंती येणारा इकार व उकार दीर्घ लिहावा

उदा. पाटी,जादू, पैलू, विनंती

नियम ६:(दीर्घ) ईकारान्त व उकारान्त शब्दांतील उपान्त्य इकार व उकार र्‍हस्व लिहावे

उदा. गरिबी, माहिती, हुतुतू ,सुरू 

अपवाद :नीती, भीती ,रीती कीर्ती इत्यादी दीर्घान्त झालेले तत्सम शब्द.

हाच नियम अकारान्त, एकारान्त व ओकारान्त शब्दांनाही लागू आहे.

उदा. खिळा, सुळा, पाहिले, मिरवतो इत्यादी.

नियम ७: अकारान्त शब्दांचे उपान्त्य इकार व उकार दीर्घ लिहावे

उदा. गरीब,वकील,वीट, सून, वसूल 

अपवाद:र्‍हस्वोपान्त्य अकारान्थ तत्सम शब्द,

उदा, गुण, विष, मधुर, प्रचुर

या नियमानुसार अकारान्त शब्दांचे उपान्त्य  इकार किंवा उकार दीर्घ लिहावयाचे आहेत

उदा. ठरीव ,भरीव,फकीर,हूरूप,फूल ,मूल,धूळ,कूळ ,सूर,पूर इत्यादी.

नियम८:उपान्त दीर्घ ई-ऊ असलेल्या शब्दांचा उपान्त्य ईकार-ऊकार उभयवचनी सामान्यरुपाच्या वेळी र्‍हस्व लिहावा

उदा. गरीबास, वकिलांना,सुनेला,वसुलीचा, नागपुरास

अपवाद:दीर्घोपान्त्य तत्सम शब्द

उदा. शरीरात,गीतेत, सूञास, जीवास

पुल्लिंग शब्दांच्या शेवटी असलेला'जा' सामान्यरुपात तसाच राहतो,(त्याचा'ज्या' होत नाही)

उदा.मांजा-मांजाने, गांजा-गांजाने, सांजा-सांजाची.

मधल्या अक्षरातील'क' किंवा'प' द्वित्व सामान्यरूपाच्या वेळी निघून जाते.

उदा. रक्कम-रकमेचा,तिप्पट-तिपटीने.

३)किरकोळ

नियम९: पूर हा ग्रामवाचक शब्द कोणत्याही ग्रामनामास लावताना दीर्घोपान्त्य  लिहावा

उदा. -नागपूर, संबळपूर, तारापूर

संस्कृतात'शहर' या अर्थी'पूर' हा शब्द प्रचलित आहे. तोच मराठीत 'पूर' असा दीर्घोपान्त्य लिहिला जातो

 मराठीतील उच्यारपद्धतीला हे धरून आहे. त्यामुळे गावांची नावे वरीलप्रमाणे लिहिण्यात यावीत.

नियम १०:

कोणता, एखादा ही रूपे लिहावी; कोणचा, एकादा ही रूपे लिहू नयेत

नियम११:

हळूहळू,मूळूमुळू,खुटूखुटू या शब्दांतील दुसरा स्वर व चौथा स्वर दीर्घ लिहावा. वरील शब्दांप्रमाणेच तसूतसू, झुंजूमुंजू. चिरीमिरी या सारख्या पुनरुक्त शब्दांतील ऊकार व ईकार मूळ घटक शब्दांमध्ये ते दीर्घ असल्याने दीर्घ लिहावे, परंतु पुनरुक्त शब्द नादानुकारी असतील तर ते उच्याराप्रमाणे र्‍हस्व लिहावे 

उदा, लुटुलुटु,दुडुदुडु,रुणुझुणु

नियम १२:

एकारान्त नामाचे सामान्यरुप याकारान्त करावे.

उदा. करण्यासाठी,फडक्यांना, पाहण्याला

अशा रुपांऐवजी करणेसाठी,फडकेंना, पाहणेला यांसारखी एकारान्त सामान्यरूपे करू नयेत.

नियम१३:

लेखनात पाञाच्या किंवा वक्त्याच्या तोंडी बोलण्याची भाषा घालावी लागते, त्यावेळी तिचे स्वरूप बोलण्यातील उच्याराप्रमाणे असावे. अन्य प्रसंगी तसे लिहू नये.

नाटकात किंवा कथा-कादंबरीतील पाञांच्या तोंडी "असं केलं" "असं झालं" "मी म्हटलं" असे लिहिण्यास हरकत नाही.

नियम १४ 

क्कचित,कदाचित,अर्थात,अकस्मात, विद्वान असे रुढ झालेले तत्सम शब्द अकारान्त लिहावे.

इंग्रजी शब्द,पदव्या किंवा त्यांचे संक्षेप  यांच्या शेवटचे अकारान्त अक्षर आता व्यंजनान्त (म्हणजे पायमोडके) लिहू नये

उदा वाटसन, बायरन,कीटस, एम एल सी! पीएच.डी इत्यादी.

नियम१५

   केशवसुतपूर्वकालीन पद्य व विष्णुशास्ञी चिपळूणकर पूर्वकालीन गद्य यांतील उतारे छापताना ते मुळानुसार छापावे .तदनंतरचे लेखन मराठी साहित्य महामंडळाच्या प्रस्तुत लेखनविषयक नियमास अनुसरून छापावे

नियम१६

राहणे, पाहणे, वाहणे अशी रूपे वापरावी. रहाणे-राहाणे,पहाणे-पाहाणे, वहाणे-वाहाणे अशी रूपे वापरू नयेत

आज्ञार्थी प्रयोग करताना' राहा, पाहा,वाहा' यांजबरोबरच' रहा, पहा, वहा' ही रूपे वापरण्यास हरकत नाही,

नियम१७

इत्यादी व ही(अव्यय)हे शब्द दीर्घान्त लिहावे 'अन' हा शब्द व्यंजनान्त लिहावा'इत्यादी' हे अव्यय नसून विशेषण आहे. त्यामुळे ते दीर्घान्त लिहावे.

नियम१८

पद्यात वृत्ताचे बंधन पाळताना र्‍हस्व- दीर्घाच्या बाबतीत हे नियम काटेकोरपणे पाळता येणे शक्य नसल्यास कवीला तेवढ्यापुरते स्वातंञ्य असावे.